حميدرضا ميرزاده
در آب هاي جنوب ايران جانوري زندگي مي کند که تصوير همنوعانش را در بسياري از مستندهاي حيات وحش ديده ايم. گاوهاي دريايي پستانداراني گياهخوار و نسبتاً عظيم الجثه هستند که در قسمت هاي شرقي و غربي اقيانوس هند و غرب و شمال غرب اقيانوس آرام زندگي مي کنند. اين جانوران منزوي که وزن آنها گاه به 900 کيلوگرم مي رسد، از گياهان دريايي تغذيه مي کنند، عمده ساعات روز را در بستر دريا مي مانند و گاه براي تنفس به سطح آب مي آيند. با وجود آنکه اين گونه جانوري در کشور ما و ساير کشورهاي حاشيه خليج فارس با تهديد شکار شدن روبه رو نيست، اما طبق آخرين رده بندي ها، زيرگونه گاوهاي دريايي اقيانوس هند غربي به عنوان گونه در معرض خطر معرفي شده است. نسل گاوهاي دريايي نيز همانند ساير جانداران کره زمين، متاثر از حضور و فعاليت هاي انسان است. آلودگي هاي شيميايي، جنگ و تخريب زيستگاه ها مهم ترين تهديدهاي اين پستانداران (و البته ساير موجودات دريايي) هستند.
شکارهاي بي رويه اين موجودات در ساليان گذشته را نيز نمي توان از نظر دور داشت. به عنوان مثال زماني که قاره امريکا کشف و تمدن جديد در آن پايه ريزي شد، شکار گاوهاي دريايي به عنوان يک صنعت رسمي شناخته مي شد و صيادان زيادي از اين راه امرار معاش مي کردند. همين عامل باعث شد تنوع ژنتيکي اين موجودات کاهش يافته و گاوهاي دريايي در برابر عوارض طبيعي و اقليمي آسيب پذير شوند. با وجود آنکه گاوهاي دريايي منطقه اقيانوس آرام با تهديد شکار روبه رو نبوده اند اما تهديدهاي ديگري نظير تخريب زيستگاه، جنگ و آلودگي هاي نفتي و شيميايي نسل اين موجودات را به انقراض نزديک کرده است. وقوع سه جنگ طي دو دهه گذشته در خليج فارس يکي از مهم ترين عوامل ناامني و همچنين آلودگي زيستگاه گاوهاي دريايي در منطقه است.
وجود ناوهاي جنگي در آب هاي خليج فارس و همچنين انفجارهاي دريايي و شليک اژدر باعث ناامني در زيستگاه اين حيوان شده است. اين امر باعث مرگ گاوهاي دريايي و از بين رفتن منابع غذايي آنها شده است. به علاوه در جنگ عراق و کويت، ارتش صدام حسين با هدف قرار دادن چاه هاي نفت کويت باعث سرازير شدن حجم بسيار زيادي نفت به آب هاي خليج فارس و به وجود آمدن فاجعه يي زيست محيطي در اين منطقه شد؛ فاجعه يي که باعث شد صدها کيلومتر از سواحل خليج فارس بر اثر کناره گيري لکه هاي نفتي براي جانداران غيرقابل زيست شود. مساله آلودگي هاي نفتي تنها مختص شرايط جنگي نيست بلکه فعاليت هاي نفتي در خليج فارس به صورت مداوم باعث آلودگي در منطقه مي شود. يکي از مثال هاي بارز براي اين مورد «تلمبه خانه بهرگان» است. اين تلمبه خانه از چند دهه قبل و زمان کشف «چاه هاي نفت نوروز» در استان بوشهر، توسط شرکت هاي انگليسي احداث شد. اما در چند سال اخير بر اثر فرسودگي لوله هاي انتقال (که از بستر دريا مي گذرند) مقدار زيادي نفت به دريا نشت مي کند که موجب آلودگي شديد سواحل بهرگان شده است. جدا از مساله جنگ و آلودگي هاي نفتي، ورود مواد آلاينده ديگر نظير فاضلاب و رسوبات دستگاه هاي آب شيرين کن معضلات ديگري هستند که امروزه خليج فارس با آن روبه رو است. تخليه رسوبات آب شيرين کن ها باعث تغيير در ميزان شوري آب شده است. همچنين ورود فاضلاب هاي شهري به آب هاي خليج فارس باعث غني شدن آب و شکوفايي پلانکتون هاي دريايي و به وجود آمدن پديده «کشند سرخ» شده است. معضل ديگر خشکاندن دريا براي ساخت شهرک هاي آبي است که اخيراً توسط امارات متحده عربي به طور جدي دنبال مي شود. از آنجا که عمده فعاليت گاوهاي دريايي در مناطق کم عمق دريا و نزديک به ساحل است، خاک ريزي در دريا موجب از بين رفتن منابع تغذيه اين جانداران مي شود. به علاوه، خاک ريزي درون دريا کدورت آب هاي خليج فارس را نيز به دنبال داشته است که در پي آن نور کمتري به بستر دريا مي رسد و موجب کاهش رشد گياهان دريايي (که غذاي اصلي گاوهاي دريايي هستند) مي شود.
آنچه باعث شده گاوهاي دريايي، بيش از ساير پستانداران دريايي در معرض تهديد قرار گيرند، ديرزي بودن و نرخ زاد و ولد پايين اين جانداران است. ديرزي بودن يک جانور به آن معناست که طول عمر متوسط آن جاندار طولاني است مثلاً عمر گاوهاي دريايي به طور متوسط 70 سال است و گاوهاي دريايي ماده هر سه تا چهار سال يک بار قادر به زايمان هستند و در هر زايمان نيز فقط يک بچه به دنيا مي آورند. البته ممکن است به دليل شرايط نامناسب زيستگاه (نظير آلودگي، ناامني و کاهش منابع غذايي) حتي پس از 10 سال نيز زاد و ولدي در بين گاوهاي دريايي ديده نشود. در حال حاضر تعداد بسيار کمي گاو دريايي در خليج فارس زندگي مي کنند که عمده اين جمعيت نيز در سواحل جنوبي خليج فارس حضور دارند. دليل اين تجمع، شرايط مناسب تر سواحل جنوبي از نظر آلودگي و امنيت است.
پي نوشت:
زماني که دريانوردان موفق به کشف قاره استراليا شدند، موجودي را در سواحل شمالي آن يافتند که شباهت زيادي به گاوهاي دريايي داشت. به دليل تفاوت هايي که نحوه زندگي اين جانوران با گاوهاي دريايي داشت، آن پستانداران به «گوسفند دريايي» مشهور شدند. دريانوردان و مهاجران اوليه قاره جديد، منبع غذايي جديدي را يافتند که در گله هاي پرجمعيت قابل دسترسي بود. گوسفندان دريايي به دليل گوشت لذيذشان، آنقدر شکار شدند که جمعيت شان به شدت کاهش يافت. تاسف بارتر آنکه اين پستاندار دريايي کمي بعد منقرض شد يعني درست 27 سال پس از آنکه براي اولين بار مشاهده شده بود…
